MBTI testi nasıl puanlanır: 60 sorudan dört harfe

Otuzuncu soru dolaylarında çoğu insan takılır. Ekranda iki ifade var ve hiçbiri tam sen değil. Biri işteki sen, öbürü evdeki sen; ya da biri beş yıl önceki halin, öbürü iyi bir gününde olduğun kişi. Daha az yanlış gelene yakın küçük bir daireyi ya da ortadakini işaretlersin ve küçük bir kuşku peşinden otuz birinci soruya kadar gelir.

Kuşkun yerinde. Ama sandığın gibi bir kusur da değil. Sen cevap verirken altmış sorunun ne yaptığını ve sondaki dört harfin gerçekte neyden kurulduğunu anlatayım.

Her soru yedi duraklı bir yol ayrımı

Her soru iki kısa ifadeyi yan yana koyar ve hangisinin sana daha çok benzediğini sorar. Bir partide tanımadıkların da dahil pek çok kişiyle konuşursun ya da vaktini birkaç yakın arkadaşınla geçirirsin. Doğrudan deneyime ve olgulara güvenirsin ya da sezgiye, içine doğana. İkisinin arasında yedi daire dizilidir; en büyükleri uçlardadır.

Daireler, aradaki farkın ne kadar geniş olduğunu söylemene izin verir ve çoğu zaman dürüst cevap da budur. Büyük daire ifadenin sana açıkça uyduğunu, küçük daire ancak az farkla öne geçtiğini, ortadaki ise hiçbirinin geçmediğini söyler. Ortanın bir bedeli var: hiçbir şeyi kıpırdatmaz ve üst üste yığılan orta cevaplar teste hiçbir şey anlatmaz. Okunabilir bir sonuç, mümkün olduğunda azıcık da olsa bir yana yaslanmaktan çıkar.

Her soru dört çiftten birine ait: Dışa Dönüklük ile İçe Dönüklük, Duyumsama ile Sezgi, Düşünme ile Hissetme, Yargılama ile Algılama. Her çifte on beş soru düşer. Bütün yapı bundan ibaret. Altmış soru, dört sütun; sona vardığında her sütunda on beş işaret.

Aynı fikir kılık değiştirip geri gelir

Dikkatli okursan, başlarda cevapladığın bir sorunun ilerde başka bir ortamda yeniden karşına çıktığını fark edersin. Laf kalabalığı değil bu. Tek bir soru gayet sıradan nedenlerle ıskalayabilir: ifade kulağına ters gelir, örnek senin hayatına uymaz, aklında belli bir kişi vardır. Çift başına on beş soru olunca tek bir ıskalama bir harfi belirleyemez.

Sıralamada iki şey daha oluyor. Sorular gruplanmak yerine birbirinin arasına serpiştirilmiş; yani insanları ne kadar sevdiğinle ilgili olduğu apaçık belli on beş soruyu arka arkaya cevaplamıyorsun. Bir soru bloğunun tek bir şeyi ölçtüğü belli olunca cevaplar gerçekte ne yapacağına değil, kim olduğuna dair kendine anlattığın hikâyeye doğru kayar.

İlerledikçe tarafların yeri de değişir. A seçeneği her zaman aynı kutup değildir. Bazı sorularda ilk seçenek Dışa Dönüklüğü gösterir, bazılarında İçe Dönüklüğü. Hep sol sütunu işaretlemeye alışan kişi artık bir örüntü üretmez olur; bunu yakalayan da karışık sıralamadır.

Altmış küçük dürtme dört harfe dönüşür

Her çift için bir tane olmak üzere, hepsi sıfırdan başlayan dört sayaç düşün. Her cevap bunlardan birini bir yana doğru oynatır: hafif bir cevap bir adım, daha net bir cevap bir buçuk adım, uçtaki bir cevap iki adım; ortadaki cevap ise hiç. Son soruya geldiğinde her sayaç bir yerde durmuş olur.

Bildirilen harf, o sayacın durduğu taraftan ibarettir. Dışadönüklük ve içedönüklük sorularının sonunda içedönüklüğe yaslandıysan I alırsın. Bunu dört kez yap, harfleri sırayla yan yana diz, elinde bir tip olur. Tek ağırlıklandırma, dairenin büyüklüğüyle senin yaptığındır. Hiçbir soru ötekinden fazla sayılmaz ve ne kadar hızlı cevap verdiğine göre hiçbir şey değişmez.

Sonucun bir doz değil de bir yön olması bundan. Harfin yanındaki yüzde, cevaplarının ne kadar yaslandığını gösterir; yüzde seksen içedönük olduğunu değil. Söylediği şu: on beş durumda cevapların bir yana ötekinden daha çok işaret etti. Göründüğünden küçük bir iddia bu, dürüst olanı da bu. Dört harf ilgini çekiyorsa bileşimlerin birbirinden nasıl ayrıldığını görmek için bakılacak yer on altı tipin hepsini anlatan sayfa.

Tercih yetenek değildir

Bir geziyi planlar mısın yoksa akışına mı bırakırsın diye soran soru, hangisinde daha iyi olduğunu sormuyor. Planlama yönünde cevap verenlerin pek çoğu doğaçlama yapmayı gayet iyi becerir, bazıları bu işin ustasıdır. Yalnızca ilk ona el atmazlar.

Bu ayrım önemli, çünkü dört harf karne gibi okunuyor, oysa karne değil. Yetkinliğin harfi yok, olgunluğun harfi yok; altmış sorunun içinde bunlardan birini sezebilecek bir şey de yok. Teslim tarihlerini tutturamayan biriyle teslim tarihlerini ilke gereği umursamayan biri o soruya aynı cevabı verir ve test ikisini ayıramaz.

Tersi için de aynısı geçerli. Harf hiçbir şeyin mazereti olmaz. Düşünme ve Hissetme sorularında Hissetme yönünde cevap vermek bir akıl yürütmeyi izleyemediğinin kanıtı değildir; Düşünme yönünde cevap vermek de insanlara özen göstermeme izni değildir. Tercih, evdeki tek odayı değil, ilk girdiğin kapıyı anlatır.

Bir çift neredeyse eşit çıkarsa ne olur

Bazıları testi, üçü belirgin biçimde bir yana yatmış, biri neredeyse berabere dört sayaçla bitirir; her iki yanda da birkaç hafif cevap vardır. Harf yine de bildirilir, çünkü bir tipe dört harf gerekir. Tam beraberliği ise testin senin hakkında öğrendiği bir şey değil, sabit bir kural bozar.

O harfe fazla bel bağlama. Başa baş bir sonuç her sonucun en zayıf yeridir; testi başka bir ruh haliyle, başka bir hafta ya da kafanı belli bir yöne çevirmiş bir sohbetin ardından yeniden çözersen tersine dönme ihtimali en yüksek olan da odur. Gerçek bilgiyi taşıyanlar, belirgin biçimde bir yana yatmış üç harftir.

Burada işe yarayan şey ikisini de okumak. Yargılama ve Algılama sayacın yakın çıktıysa hem aldığın tipi hem de ondan bir harf uzaktaki tipi oku; hangi tanımın seni ürpertecek kadar tanıdık geldiğine bak. O tepki, bir iki adımlık bir farktan daha iyi bir kanıttır. Tanıma duygusunun kendisinin neden yanıltabildiğini bilmekte de fayda var; her tip tanımının neden kişisel geldiğini anlatan rehber tam bunu konu alıyor.

Altmış sorunun hiç sormadıkları

Yaşını, işini, ülkeni, haftanın nasıl geçtiğini sormadılar. Bu tercihlerden birini ödüllendirip ötekini cezalandıran bir yerde büyüyüp büyümediğini de sormadılar. Bunların hepsi cevaplarını biçimlendirir, hiçbiri sonuçta yer almaz.

Seni gözlemlemediler de. Her cevap, her ekranda harcadığın birkaç saniye içinde, tek cümleye sığmak zorunda kalan bir halin hakkında kendin için verdiğin bir beyandır. İnsan kendine bazı konularda cömert, bazılarında haksız davranır; anket ikisini ayırt edemez. Özellikle E ve I harfleri, bir insanın ne kadar sosyal olduğunun notu gibi yanlış okunur; oysa bu çift bununla ilgili değil. Bu konuyu enerjinin nerede geri geldiğini anlatan rehber ele alıyor.

Açıkça söylenmesi gereken bir şey daha var. Bu, MBTI'nin tanıdık hale getirdiği dört çiftli çerçeve üzerine kurulmuş ücretsiz bir anket. MBTI, The Myers-Briggs Company'nin tescilli markası ve bu sitenin o şirketle hiçbir bağı yok; şirketin kendi aracı ayrı, ücretli ve uzmanlarca uygulanan bir ürün. Bu siteyi tek başıma yürütüyorum ve psikolog değilim. Buradaki hiçbir şey tanı ya da klinik değerlendirme değildir; hiçbir sonuç da kimin işe alınacağına, kimin terfi edeceğine, kimin geri çevrileceğine karar vermek için kullanılmamalı.

Sonuç ne işe yarar

Tanım olarak kullanıldığında tip, kendinde zaten yarım yamalak fark ettiğin eğilimler için fena olmayan bir kısaltmadır. Sohbet olarak kullanıldığında daha da iyidir: insanların bu dört harften çıkardığı değerin çoğu, harfleri farklı olan biriyle karşılıklı konuşup herkeste var sandığın bir şeyin öyle olmadığını öğrenmekten gelir.

Hüküm olarak kullanıldığında ise sınıfta kalır. On beş cevaplık bir sayaç ortanın azıcık ötesine düştü diye başka biri olacak değilsin. Sonuç seni şaşırttıysa en ilginç soru testin haklı olup olmadığı değil. Hangi sorularda duraksadığın ve duraksarken gözünün önüne ne geldiği. Bunu aklında tutarak testi ikinci kez çözmek çoğu zaman ilk seferden fazlasını öğretir.